Benchmarking (kıyaslama), modern yönetim bilim literatürüne ilk kez 1979 yılında teknoloji devi Xerox Corparation tarafından kazandırılmıştır. Oysa Atatürk, bu terim ortaya atılmadan yıllar önce devlet yönetimi ve toplumsal dönüşümde bunu en üst düzeyde uygulayan bir liderdi.
Atatürk’ün reformları, batının ve gelişmiş dünya ülkelerinin en iyi uygulamalarını inceleyerek (benchmarking) Türkiye’nin özgün koşullarına uyarlayan büyük bir çağdaşlaşma ve yapısal dönüşüm modelidir. (Dergi Park).
Atatürk en iyi uygulamaları körü körüne taklit etmek yerine, analiz ederek milli yapıya uyarlama (adaptasyon) mantığı ile hareket etmiştir.
Atatürk’ün inkılap stratejisi, modern yönetim bilimindeki benchmarking yaklaşımının planlama, veri toplama, analiz, uyarlama ve sürekli geliştirme aşamalarıyla birebir örtüşen sistematik bir reform modelini ortaya koyar.
Üstelik birçok Avrupa ülkesinden çok daha önce, 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkını vererek bu konuda da o ülkelerin önüne geçmiştir.
Atatürk’ün gerçekleştirdiği reformlarda benchmarking yaklaşımının bazı somut örnekleri şunlardır:
- Hukuk reformu; Medeni Kanun (İsviçre), Ceza Kanunu (İtalya), Ticaret Kanunu (Almanya) modelleri Türk toplumunun yapısına, laiklik ilkesine ve milli ihtiyaçlara göre revize ile sisteme entegre edilmiştir (Milliyet Blog).
- Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanırken, o dönem dünyada planlı kalkınmayı en iyi uygulayan ülke olan Sovyetler Birliği’nin ekonomik planlama süreçleri benchmark alınmıştır. Sümerbank ve fabrikaları kurulurken Amerikalı iktisatçılar ve Sovyet mühendislerden istifade edilerek, en iyi üretim süreçleri haritası çıkarılmıştır.
- 1929 Büyük Buhranı, batı kapitalizmini çökertirken, SSCB planlı sanayileşme sayesinde büyümesini sürdürüyordu. Türkiye’nin de acilen kendi kendine yetecek fabrikaları kurması gerekiyordu. Atatürk SSCB sistemini inceleterek, onların özel mülkiyeti yok sayan uygulaması yerine karma ekonomik modeli seçti. Devlet ana sanayiyi kurarken, özel teşebbüsün gelişmesi de teşvik edildi. Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937), Sümerbank (1933), Etibank (1935) kamuya ait benchmark alınan örnekler olup, Koç Grubu da özel sektör adına ilk adımlardan sayılabilir. Ankara’nın başkent olmasıyla şehirde başlayan imar faaliyetleri 31 Mayıs 1926 tarihinde Koçzade Ahmet Vehbi adıyla Ankara Ticaret Odası’na tescil edildi. 1928 yılında da Ford ile kurulan ortaklıklar ülkemizin sanayileşme tarihinde bir dönüm noktası oldu.
- Okuma yazma oranını artırmak ve ülkeyi çağdaş bilim dünyasına entegre etmek için Latin alfabesinin temeli atılmıştı. Bunun için de Türkçe ile benzerliği bulunan Macaristan seçilmiş ve alfabe geçiş süreçleri analiz edilmişti.
- İsviçreli eğitim bilimci Albert Malche’ın raporu doğrultusunda İstanbul Üniversitesi (1933) kurulmuş, Avrupa’dan gelen akademisyenlerden yararlanılmıştır. Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi (1936), Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933) gibi ihtisaslaşmış modern eğitim kurumları açılarak reform tüm ülkeye yayılmıştı. (Atatürk Ansiklopedisi).
- Tarım örnek uygulaması, AOÇ gibi modern tarım tesisleri, dünya üzerindeki gelişmiş tarım ve üretim merkezleri incelenerek hayata geçirilmişti.
- Dünyadaki modern eğitim metodolojileri incelenmiş, Türkiye’nin nüfus yapısına uyarlanarak tamamen özgün bir model (o dönemin köy ağırlıklı yapısına uygun) olan Köy Enstitüleri’nin fikrî alt yapısı bu kıyaslamalarla atılmıştı. Kuruluş tarihi resmi olarak 17 Nisan 1940 olsa da, bu fikrin temelleri 1936 yılında İlköğretim Genel Müdürü ve efsanevi bir eğitimci olan İsmail Hakkı Tonguç liderliğinde atılmıştı.
Bugün dünyanın en gelişmiş eğitim sistemlerine sahip ülkeleri (örneğin Finlandiya) öğrencileri dört duvar arasından çıkarıp doğayla ve hayatla buluşturan modeller tasarlamaktalar. Birçok modern eğitim bilimci, bugün parmakla gösterilen Fin modelinin temel sütunlarının 90 yıl önce Anadolu topraklarında zaten inşa edilmiş olduğunu savunmaktalar. Zira bizdeki model doğrudan tek yabancı ülkeden ithal edilmemiş, tamamen Türkiye’nin yerel koşullarına özgü ve yerli bir proje olarak geliştirilmiştir. Dolayısıyla dışardan kopyalanmış bir model değildir ama dönemin dünyadaki modern ve ilerici uygulamalarından beslenmiştir. (ABD, Almanya, İsviçre).
1893 yılında Bulgaristan’da doğan Tonguç’a, yukarda belirtilen ülkelerle yetinilmeyip, Balkanlar’daki kırsal eğitim modelleri de yerinde inceletilerek bütün bilgiler ve gözlemler Türkiye’nin gerçekleri ile sentezlenmiştir. Maalesef bu büyük projeye 1954 yılında son verilmiş ve böylece ezberci sisteme dönüş, modern tarımın gecikmesi, üretmeyen toplum haline gelmemiz, köylerin cazibesini yitirmesi, büyük şehirlere göç ve alt yapı krizleri, sorgulayan birey yerine itaat kültürü; bu kapanmanın getirdiği olumsuz neticelerdir.
Sonuç olarak; Cumhuriyetin kuruluşu ile büyük önderin ölüm tarihi arasındaki kısa zamanda bütün bu çalışmalar yapılmıştır. Bu kısa zaman diliminde bu kadar yapısal dönüşümü gerçekleştiren özellikler, stratejik deha, yönetim disiplini ve eşsiz liderlik sermayesidir. Atatürk, reformları Cumhuriyet ilan edildikten hemen sonra aniden düşünüp uygulamaya koymamıştır. Gençlik yıllarından, subaylık dönemine ve Çanakkale cephesine kadar sürekli olarak dünyadaki yönetim modellerini incelemiştir. Hangi reformun hangi sırayla ve nasıl bir zamanlamayla yapılacağını kafasında önceden tasarlamış, her adımı planlı bir yol haritasına bağlamıştır. Tüm reformları aynı anda ilan etmek yerine “zamanlama dehası” göstererek her adımı toplumsal taban oluştuğunda hayata geçirmiştir. (Wikipedia).
İşte Büyük Atatürk’ün 15 yıla sığdırdığı ama benim çok kısa özetini bile tek yazıya sığdıramadığım benchmarking çalışmalarından bazıları…
Saygı ve minnetle anmak yetmez; onun bilgiye karşı doymak bilmeyen tutkusunu ve yaşam boyu süren entelektüel arayışını, torunları olarak örnek almak ve sürdürmek zorundayız…
