Ajans Bizim – Ukrayna’daki Çernobil nükleer sahasında güvenlik kaygıları yeniden tırmanırken, uluslararası uzmanlar hasar gören koruyucu yapının onarılmaması halinde geniş çaplı bir radyasyon riskinin ortaya çıkabileceği uyarısında bulunuyor.
Greenpeace tarafından yapılan son değerlendirmede, Çernobil Nükleer Santralinde bulunan iç radyasyon sığınağının çökmesi durumunda “sınır tanımayan” radyoaktif tozun atmosfere yayılabileceği belirtildi.
Uyarı, Çernobil faciasının 40’ıncı yıldönümüne günler kala geldi ve nükleer güvenlik konusundaki kırılganlığı yeniden gündeme taşıdı.
40 yıl sonra süren risk
26 Nisan 1986’da, dönemin Sovyetler Birliği’ne bağlı Ukrayna’da meydana gelen patlama, tarihin en ağır nükleer felâketlerinden biri olarak kayda geçti.
Patlama sonrası atmosfere yayılan radyoaktif maddeler yalnızca Ukrayna ile sınırlı kalmadı; Belarus ve Rusya başta olmak üzere Avrupa’nın geniş bir bölümünde kalıcı kirliliğe yol açtı.
Felâketin ardından reaktör kalıntılarının üzeri, sızıntıyı sınırlamak amacıyla “lâhit” olarak bilinen çelik ve beton karışımı geçici bir yapı ile kapatıldı. Ancak bu yapı zamanla aşındı ve güvenliğini yitirmeye başladı.
Bu nedenle, 2016 yılında yaklaşık 1,5 milyar avro maliyetle “Yeni Güvenli Hapsetme” (NSC) adı verilen dev bir çelik kubbe inşa edilerek, eski yapının üzerine yerleştirildi.
Amaç, içerideki radyoaktif materyali uzun vadede izole etmekti.
Savaş ve saldırılar yapıyı zayıflattı
Ancak Rusya’nın 2022’de başlattığı taarruzun ardından tesis yeniden risk altına girdi.
Kiev yönetimi, Moskova’yı santrali hedef almakla suçlarken, özellikle insansız hava araçlarının neden olduğu hasar uluslararası endişeleri artırdı.
Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) ilk aşamada radyasyon sızıntısı tespit edilmediğini açıklasa da daha sonra yapılan teknik incelemelerde dış koruyucu yapının zarar gördüğü ve sistemin tam kapasiteyle çalışmadığı doğrulandı.
UAEK Genel Direktörü Rafael Grossi, koruyucu yapının “birincil güvenlik işlevlerinin bir kısmını kaybettiğini” belirterek, mevcut durumun kısa vadede kontrol altında olduğunu, ancak uzun vadede ciddî riskler barındırdığını ifade etti.
Grossi, daha fazla bozulmayı önlemek için kapsamlı ve hızlı bir restorasyon sürecinin zorunlu olduğunu belirtti.
500 milyon avroluk onarım ihtiyacı
Hasarın boyutu, maliyet tahminlerine de yansıyor.
Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, uluslararası temaslar sırasında yaptığı açıklamada, yalnızca dış kubbenin onarımı için yaklaşık 500 milyon avro gerektiğini söyledi.
Ancak sahadaki güvenlik koşulları, bu çalışmaların hızlı ilerlemesini engelliyor.
Greenpeace, bazı teknik müdahaleler yapılmış olsa da yapının halen “tam güvenli” kabul edilemeyeceğini belirtiyor.
“İçeride büyük miktarda radyoaktif madde var”
Greenpeace’in kıdemli nükleer uzmanı Shaun Burnie, riskin boyutuna dikkat çekerek, lahitin içinde son derece tehlikeli materyaller bulunduğunu söyledi.
Burnie, “İçeride tonlarca yüksek derecede radyoaktif toz, yakıt kalıntıları ve büyük miktarda radyoaktivite var. Yeni koruyucu yapı hasar gördüğü için tasarlandığı gibi çalışmıyor ve bu da salınım riskini artırıyor” dedi.
“Sınır tanımayan tehdit”
Uzmanlara göre, en hayatî risk, iç yapının kontrolsüz şekilde çökmesi. Bu durumda ortaya çıkabilecek radyoaktif parçacıkların rüzgarla taşınarak ülke sınırların ötesine geçmesi ihtimali bulunuyor.
Santral Direktörü Sergiy Tarakanov, özellikle yeni bir füze ya da roket saldırısının yapıyı çökme noktasına getirebileceği uyarısında bulundu.
Tarakanov, “1986’daki felâket bize açıkça gösterdi: Radyoaktif parçacıklar sınır tanımıyor” diyerek, olası bir sızıntının yalnızca bölgesel değil küresel sonuçlar doğurabileceğini vurguladı.
Nükleer güvenlik ve savaş gerçeği
Uzmanlar, iç yapının dengesiz bölümlerinin kontrollü şekilde sökülmesi ve güçlendirme çalışmalarının hızlandırılması gerektiğini belirtiyor. Ancak devam eden savaş, hem teknik ekiplerin sahaya erişimini hem de uzun vadeli planlamayı zorlaştırıyor.
Uluslararası toplum, Çernobil’deki riskin yalnızca Ukrayna’ya ait bir sorun olmadığı görüşünde birleşiyor.
Mevcut tablo, nükleer tesislerin çatışma bölgelerinde ne denli kırılgan hale gelebileceğini bir kez daha ortaya koyarken, uzmanlar acil müdahale ve uluslararası koordinasyon çağrılarını yineliyor.
