Üreten de Tüketen de Birlikte Kaybeder mi?

Evet aracıların hâkim olduğu piyasada üretici ile tüketici aynı anda ve birlikte kaybederler. Üretici cebine girenden, tüketici cebinden çıkandan şikâyetçidir…

Yıllar önce bizdeki “meyve sebze dağıtım kanalları”nın oldukça kalabalık ve maliyet artırıcı özelliklerini yazmıştım. En kısa dağıtım kanalından başlamış ve çoğaltarak 33 adet farklı kulvar çizmiştim. Ve de bu kulvarlarda yer alan 14 ayrı meslek grubuna yer vermiştim. Önce eski yazımın okunmasını tavsiye ederim. Üniversite yıllarımızda tarımsal pazarlama kitaplarından dünyadaki şablona uygun 6 çeşit dağıtım kanalımız olduğunu öğrendik. Sahaya inince ülkemizdeki gerçeğin bu olmadığını görmüş, çektiğim fotoğrafla önceki makaleyi yazmıştım. Şimdi de dağıtım kanallarının genel kabul görmüş ana başlıkları ve dünyanın en başarılı iki örneği ile çözüm önerilerimi sunacağım.

Dağıtım kanalı; ürünlerin, üreticiler, toptancılar, çeşitli aracılar, perakendeciler ve nihai tüketiciler arasında hareket etmesini sağlayan sürecin adıdır.

Doğrudan dağıtım kanalı, en kısa yoldur ve üreticinin herhangi bir aracı kullanmadan ürünlerini doğrudan tüketiciye ulaştırmasıdır. En önemli faydası aradaki yüksek maliyetlerin asgariye inmesidir. En iyi örnekler çiftlik veya fabrika satış mağazaları ile online satış siteleridir.
Dolaylı dağıtım kanalı için en iyi örnek meyve sebze dağıtım kanallarıdır. Hatta en kalabalık dağıtım kanalını barındırdığı da söylenebilir. Bu kanalda üretici ile tüketici arasında üretim hali, toplayıcı, toptancı, şehir hali ve perakendeci gibi çok sayıda aktarma noktası vardır. Aracı sayısı fazla olduğu için de her durakta aşırı maliyet ilavesiyle tüketici fiyatları yükselir, gider…
Kısa dağıtım kanalında, üretici ile tüketici arasında sadece bir aracı (örneğin perakendeci) bulunur. Verimliliğin fazla, maliyetin düşük olduğu bir kanaldır ama bu avantajın ne kadarının tüketiciye yansıyacağı da o tek aracıya bağlıdır. Yani maliyet fiyatına göre değil de şehir halinden alan esnafın etiket fiyatına göre fiyatlama yapıyorsa (çoğunlukla böyledir) bu kanalın da tüketiciye faydası olmaz, sadece o tek aracının kârını artırır!
Uzun dağıtım kanalı, adı gibi geniş bir coğrafyaya yayılan uluslararası ticareti kapsar. Her farklı ülkenin kendi yasal düzenlemelerine ve iç dağıtım usullerine uymayı gerektirir ki, en zahmetli kanal olduğu söylenebilir. Yukarda saydığım bütün aracıları kapsasa bile kanalın esas sahibi ihracatçıdır.
Karma dağıtım kanalı, hem doğrudan hem de dolaylı dağıtım kanalının birlikte kullanıldığı sistemdir. Örnek, perakende zincirlerin fiziksel şubeleri yanında başta toptan satış birimleri ve e-ticaret siteleri olmak üzere değişik formatların birlikte kullanılmasıdır.

Şimdi sıra yurt dışındaki başarılı iki örnekte…

ABD’de sebze ve meyvelerin halde veya buna benzer toptancı marketlerde satış zorunluluğu bulunmamaktadır. Meyve sebze toptancılığında ABD vergi dairesince yapılan kayıt yeterli bulunur, bunun dışında ilave bir belge veya lisans istenmez. İşte bu kalabalık dağıtım kanalındaki aracı sayısını azaltmaya dönük sadeleşmeye örnektir. Bu sadeleşmenin yanında ilk aşama olan üretici bölgesinde de maliyet düşürücü, verim artışı sağlayıcı gelişmeler yaşanmaktadır.
ABD’deki tüm çiftliklerin yaklaşık yüzde 88’ini küçük aile şirketleri oluşturmaktadır. Ancak bu çiftlikler ABD’de satılan tüm tarım ürünlerinin yüzde 20’sinden daha azını kapsamaktadır. Bu durum küçük çiftçiyi de koruyacak yasaların zamanında devreye girmesini sağlamaktadır. ABD Tarım Bakanlığı, dünyada bir ilk olan, “Çiftçi ve Hayvancılık Çerçevesi” adı verilen yeni bir plan duyurdu. Amaç, çiftçilerin hak ve özgürlüklerini sınırlayan, “hükümetin yetki aşımına son vermek, çiftçileri, aileleri ve özel mülkiyeti korumak” tır. Tarım arazileri gereksiz projeler ve siyasi yaptırımlardan korunacak, finansal imkanlara erişim garantiye alınarak çiftçilerin toprak kaybetmeleri önlenecektir. Enerji, su ve diğer girdi fiyatları çiftçi lehine düzenlenecektir. (Mine Ataman)
Hollanda’nın çok küçük yüzölçümüne rağmen ABD’den sonra dünyanın ikinci büyük tarım ihracatçısı olduğunu sık sık konu ediyorum. Gelişmiş lojistik alt yapısı, müzayede sistemleri, kooperatif yapıları ve güçlü perakende zincirleri sayesinde tarım ürünleri hem yerel pazarda hem de küresel ölçekte en verimli şekilde tüketiciye ulaştırılmaktadır.

Toptan satış (Groothandel) tarımsal dağıtım merkezleri, Hollanda tarımının kalbi olup, üretici ile perakendeci / ihracatçı arasındaki köprüyü oluşturur.

Büyük perakendeciler (Albert Heijn, Jumbo ve Spar gibi) ürünleri hasattan önce sabit fiyat ve miktar üzerinden doğrudan çiftçilerden sözleşmeli olarak tedarik edebilmekteler. Yerel şehir pazarları da doğrudan üreticiden ya da toptancıdan tedarik yapabilirler. Çiftlik satış mağazaları, tüketicinin direkt üreticiden satın alma yaptığı bir modeldir ve çok revaçtadır. Online platformlar ise tüketici ile yerel çitçileri buluşturan diğer seçenektir.

Ülkemizde de bu konuda başarılı bir örnek vardı. Bir zamanlar kamu kurumlarının da hissedarı olduğu Migros, tanzim satışı yapmak üzere 35-40 yıl önce üretici ile tüketici arasındaki köprü göreviyle meyve sebzenin en hızlı şekilde şubelere naklini sağlardı. Kâr marjı düşük tutulduğu için de; uygun fiyatlar hem tüketiciden yoğun ilgi görür hem de sürümden kazandırırdı.

Bu sayede her gün tek şubede (kamyon trafiğine uygun olanlarda), yazın 1 kamyon şeftali ve 1 kamyon çilek satılırdı. Aynı durum kış aylarında da narenciye çeşitleri için geçerliydi. Merkezdeki Departman Müdürü ile Bursa, Mersin, Antalya ve İzmir Bölge Müdürleri tarlada ve bahçede bu büyük organizasyonu yönetirlerdi. Ülkemizde bu örneğin genele yayılamaması ve hal gerçeği, bugün de mümkün olan bu uygulamayı gündemden düşürmüştür. Ya da halden alanla üreticiden alanı etiket fiyatlarında buluşturmuştur.

Sonuç olarak; yukarda bizdeki çok kalabalık dağıtım kanalları yanında en kestirme yolu tercih edenlerden iki küresel örnek verdim. Bu ülkelerle benchmarking (kıyaslama) yapılmazsa, her ay Türkiye Ziraat Odaları Birliği liste yayınlar ve üretici ile market arasındaki yüzde 400’e varan fiyat farklarını tekrarlar, bizler de hep beraber kara kara düşünürüz…