Ölçek ekonomisi, üretim hacmi büyüdükçe birim maliyetlerin düşürülmesi ve bunun sonucunda da rekabetçi fiyatlara ulaşarak verimliliğin artırılmasıdır.
Biraz daha açalım…
Sabit maliyetlerin, 1.000 ürün yerine 10.000 ürüne bölünmesi ile ölçek ekonomisinin avantajı görülebilir. Demek ki, buna yön veren birinci unsur sabit maliyetlerdir. Yani üretim hacmi ne olursa olsun (örneğin makine ve ekipman giderleri, ofis kirası, fabrika yatırımı veya kirası) sabit kalan maliyetlerdir. Değişken maliyetler ise üretim miktarı artışına paralel olarak artan (hammadde, işçilik gibi) maliyetlerdir. Buradaki en hassas nokta; sabit maliyetler payı yüksek olan işletmelerin birim maliyetlerini daha hızlı düşürebilme ve rekabette öne çıkabilme imkanları vardır. Bunun için şirketler yukardaki örnekte olduğu gibi üretim veya satış rakamlarını sürekli büyüterek bu avantajı sürdürmek isterler. Bu konuda hem ülkemiz hem de dünya şirketleri arasında büyük bir yarış vardır.
Ancak “büyük balığın küçük balığı kolay yiyeceği” tablo da ihtimal dahilindedir. Belki bu tanım biraz acımasız gelebilir ama gözde canlandırmak daha kolay olabileceği için tercih edilmiştir. Bu durum sadece büyük üreticiye değil, onun müşterisi durumundaki büyük perakendeciye de aynı avantajı sağlar. Örneğin Walmart ve Apple bileği kolay bükülemeyecek büyük balıklardan sadece ikisidir.
Kârlılığın artması ve işletmenin pazarda güçlü konuma ulaşması kısa vadede sonuç vermez. Zira sadece üretmek yetmez, bunu satışlara da yansıtmak uzun süreler alabilir. Kaldı ki bir şirket çok büyüdüğünde ve sadece ölçek ekonomisine sırtını dayayıp iş ortaklarına karşı daha agresif ve zorlayıcı olmaya başladığında ölçek ekonomisinin nimetlerinden tam olarak faydalanamaz. Yani büyümeyi sürdürürken ancak uzun ve orta vadede kârlı hale gelmek mümkündür. Tüketiciyi de fazla önemsemeden brüt kâr marjını artırmak aynı fasıldandır. Bu durumda sürecin getireceği sonuçla yetinmek yerine aceleci kâr hırsı ile büyüme de kesintiye uğrayabilir. Nitekim ülkemizde son yıllarda açtığı yeni şubelerden fazlasını kapatma kararı alan perakendeciler vardır.
Yönetimsel açıdan ölçek ekonomisinin hakkını verebilmek ve de karşılığını alabilmek; daha deneyimli ve daha yetenekli yöneticileri işe almakla mümkün olabilir. Yani her işletme benzer hacimlerde benzer sonuçlara ulaşamayabilirler.
Örneğin, yönetim kademesini garantiye aldıktan sonra verimli üretim tekniklerini kullanan; otomasyona, AR-GE’ye ağırlık veren, daha uygun hammadde tedariği yapan ve en önemlisi çalışan başına verimliliği artıran işletmeler birkaç adım öne geçerler. Bu şekilde üretim arttıkça maliyetleri daha hızlı azaltarak avantaj sağlarlar. Bunun adı pozitif ölçek ekonomisidir.
Yukarda da bahsettiğim gibi bir başka işletme ise aşırı büyümeye ayak uyduramaz; yönetim zorlukları, bozulan iletişim veya üretim hataları (fireler) ile maliyetlerin tekrar yükselmesine sebep olabilir. Buna da negatif ölçek ekonomisi diyoruz.
Ölçek ekonomisinde bir başka ayrım; içsel veya dışsal olması ile ilgilidir. İçsel ölçek ekonomisinde işletme kendi üretim hacmini artırdığında birim maliyeti düşer. Dışsal ölçek ekonomisinde ise işletme, içinde bulunduğu sektör veya kategoride satış payını artırdığında birim maliyeti düşer.
Büyük perakendeciler büyük kapasiteli satın almalarla ürünleri daha düşük fiyatlarla temin ederler. Bu avantajın bir kısmını tüketiciye sunar, bir kısmını da yeni yatırımlar için rezerv tutarlar. Böylece büyüme kesintiye uğramaz.
Yukarda da belirttiğim gibi kâr artışını ilk sıraya alan işletmeler ise fiyat rekabetinde geriye düşerler. Yani bu avantajı uzun sürelere yayamazlar…
Yıllar önce en büyük perakendeci için satın alma yaparken, bir transfer teklifi ile 1/3 kapasiteli başka bir perakendecide aynı işi üstlenmek durumunda kalmıştım.
Her iki tarafın da alım şartlarını bilmem sebebiyle tedarikçiler tarafında endişe hakim olmuştu. Oysa endişeye gerek yoktu, zira finansal gücü yüksek patronumuz şube sayısını hızla artırma kararı vermişti.
Ben de buna güvenerek tedarikçilerden normal iskontoların dışında, artacak değişik satış hedeflerine uygun oranlarda dönem primlerini sözleşme altına aldırmıştım. O hedeflerin tutulması hem tedarikçi hem de bizim kadrolara dinamizm getirdi ve çeşitli aktivitelerle imkanlarımızı geliştirmiş olduk.
Patronumuz bir İzmir merkezli zinciri de almaya karar verince, ön inceleme yapmak üzere üçüncü şirketin satın alma koşulları da önüme gelmişti. Gerçi ticaretin gizliliği kalmamıştı ama çıkarılacak çok ders olduğu tartışılmazdı.
Zira en iyi şartlarda alım yapan bu şirket, ölçek ekonomisinin hakkını veremeyen daha büyük perakendecileri, nakitin ve rekabetçi fiyatların gücü ile alım şartlarında geride bırakmıştı. Piyasada büyük perakendeciler üretim hacimlerine güvenerek ödeme sürelerini tek taraflı geciktirirken; bu şirket nakit ödemeyi artırarak büyük hacimlere ulaşmayı hedeflemişti. Netice de almıştı. Bu takdir edilmesi ve ders alınması gereken tüccarca bir yaklaşımdı…
Sonuç olarak; ticaretin birçok unsuru vardır. Tedarikçinin bozulan nakit akışı ile ilgilenmeyen, sadece kâra odaklanan işletmelerin kötü sürprizlerle karşılaşması ve günün birinde negatif ölçek ekonomisinin mağduru olması kaçınılmazdır. O günden sonra hem perakendecinin hem de tedarikçinin nakit akışını en başa almamın sebebi bu tecrübedir…
Büyümek elbette fırsatlar yaratabilir. Ancak yanlış yönetildiğinde tehditler oluşabilir. Yukarda da belirttiğim gibi fırsatlara hızlı tepki verip kararlar almak hatadır. Uzun vadede işletme sağlığının sürdürülebilmesi en önemlisidir.
