Önceki bir yazımda, “Dar gelirlinin enflasyonu nasıl değişir?” sorusunun cevabını, sadece kategori ağırlıklarını değiştirerek anlatmaya çalışmıştım. Zira TÜİK fiyatlarını bilmediğimiz için ancak bu kadarı mümkün olabilmişti.
Bu yazımda ise ilk aşamadan başlamak üzere “Laspeyres Endeks formülü” yardımıyla hesaplamanın nasıl yapılacağını anlatmaya çalışacağım.
Laspeyres fiyat endeksi; belirli bir baz dönem ağırlıklarına göre bir mal ve hizmet sepetinin fiyatlarındaki değişimi ölçmek için kullanılan bir tüketici fiyat endeksidir. Hesaplamalarda hep baz yıla ait sepet ağırlıkları dikkate alınır.
Aşağıda bir perakendecinin sadece 8 çeşit ürün sattığını varsayarak, güncel fiyatlar üzerinden hesap yapacağız. Oysa perakendeci aynı hesabı bilgi sistemi üzerinden 50 bin çeşit ürün için gerçek ağırlıklarla yapabilir ve sıfır hata ile kendi enflasyonunu bulabilir.
O zaman başlayalım…
| Ürün | Po 2025 | Pı 2026 | Qo 2025 | Pı x Qo | Po x Qo | Lı (%) |
| Dana kıyma TL/Kg | 600 | 1,099 | %22 | 241,78 | 132,00 | %83,16 |
| Domates TL/Kg | 44 | 60 | %15 | 9,00 | 6,60 | %36,36 |
| Ayçiçekyağı TL/Lt | 138 | 200 | %12 | 24,00 | 16,56 | %44,92 |
| Pastörize süt TL/Lt | 63 | 115 | %12 | 13,80 | 7,56 | %82,53 |
| Makarna TL/ 500 gr | 28 | 47 | %7 | 3,29 | 1,96 | %67,85 |
| Coca Cola TL/Lt | 40 | 60 | %9 | 5,40 | 3,60 | %50,00 |
| Yumurta 10’lu | 72 | 100 | %8 | 8,00 | 5,76 | %38,88 |
| Tavuk kanat TL/Kg | 300 | 430 | %15 | 64,50 | 45,00 | %43,33 |
| %100 | 369,77 | 219,04 | %68,81 |
Formül : Lı = E (Pı x Qo) / E (Po x Qo) x 100
Lı : Cari dönemdeki fiyat endeksi
Pı : Cari dönemdeki (mevcut) ürün fiyatları
Po : Baz dönemindeki ürün fiyatları
Qo : Baz dönemindeki ürün miktarları (sepet ağırlıkları)
E : Toplam sembolü yerine
Yukardaki örnekte; perakendeci enflasyonunu % 68,80 olarak bulduk. Eğer ağırlıkları dikkate almadan (veya ağırlıkların birbirine eşit olduğunu varsayarak) 8 ürünün ortalamasını alsaydık, oran % 55,87 çıkardı ama gerçeğe ulaşamazdık.
Şirket içinde her türlü bilgi el altında olduğu için (güncel fiyatlar ve gerçek satış miktarlarına dayanan ürün ağırlıkları) şeffaflık ilkesi ile kimsenin itiraz edemeyeceği bir sonuca ulaşmak mümkündür. Oysa TÜFE hesabında fiyatları görmüyoruz, kaynakları bilmiyoruz. Sadece ağırlıklar (satış payları) hakkında fikrimiz var. Bu bakımdan hiç tartışmadan (zaten buna imkân da yok) aynen alıp resmi enflasyon olarak kabulleniyoruz. Ancak her gelir grubunun kendi gerçeğine uygun ağırlıklar alınınca muhtemel değişimin hangi yönde olabileceğini de görebiliyoruz. Daha önceki yazımın konusuydu…
Yukarda da perakende şirketlerin tahmini değil, gerçek enflasyon oranlarına ulaşılabileceği küresel uygulamayı aktarmaya çalıştım…
Her perakendecinin kendi enflasyonunu bulması ve buna göre planlarını yapmasının sayısız faydaları vardır.
İşte stratejik ve finansal kazançlar:
- Performans ölçümünü kolaylaştırır ve daha adaletli yönetim imkânı sağlar, mağaza ve personel hedefleri reel başarıya göre değerlendirilmiş olur.
- Etkin stok yönetimi sağlar, sermaye erimesinin önüne geçilir.
- Gerçek büyüme analizini kolaylaştırır. Ciro artışının satış hacminden kaynaklanıp kaynaklanmadığı görülür.
- Nakit akışını koruyacak fiyatlamaya yardımcı olur.
- Brüt kâr marjlarına olumlu ya da olumsuz etkisi olan kategoriler ve içindeki çeşitler görülebilir.
- Maliyet yönetimini, TÜFE yerine şirket enflasyonu üzerinden gerçekleştirenler daha gerçekçi ve faydalı sonuçlar elde edebilirler.
Sonuç olarak; bir perakendecinin sadece yıllık TÜFE’ye bakarak bütçe yapması veya işini planlaması risklidir. Kendi enflasyonunu bularak, maliyet artışlarının (kira ve personel giderleri başta olmak üzere) ne derecede etkisi altında kalınacağı daha sağlıklı görülebilir. TÜFE’ye bakarak belki ülke gerçeğini görebilirsiniz ama kendi şirketinizin gerçek resmini ve katetmeniz gereken yolu net olarak göremezsiniz.
Çünkü TÜİK enflasyon sepetinde 428 madde ve 972 madde çeşidi dikkate alınır. Perakendeci sepetinde ise tüm ürünler (50 bin çeşit olsa bile) yer alır. Her kategoriyi ve her şubeyi de farklı görme ve çözüm üretme imkânı vardır. Her perakendecinin enflasyonu farklı olduğu gibi tek perakendecinin değişik şubeleri arasında da farklar vardır. Zira ürün ağırlıkları (satış payları) semtlere göre değişiklik gösterir. Örneğin bir perakendecinin Bayrampaşa şubesi ile Teşvikiye şubesi arasında ürün ağırlıkları ve dolayısıyla enflasyonları bakımından oldukça büyük fark çıkar.
