TCMB Başkanı Fatih Karahan, yılın son Enflasyon Raporu sunumunda; “200 TL’nin üzerinde bir banknot basımının şu an için gündemlerinde olmadığını” net bir dille ifade etmiş. Ayrıca amacın ne olduğunu da belirtmiş. “Nakit yerine kart kullanımının yaygınlaşmasının, kayıt dışılığı azaltan ve ekonomiyi daha şeffaf hale getiren bir unsur olduğunu” da belirtmiş.
Acaba kayıt dışı kalmak isteyen kişi ve kuruluşların kredi kartı uygulaması dışına çıkması o kadar zor mu? Şimdiye kadarkinden farklı ne gibi önlemler alındığını bilmiyoruz. Acaba gerçek sebep, insanlara kendilerini daha iyi hissettirmek olabilir mi? Zira yüksek enflasyon etkisiyle 200 TL’lik banknotun azalan alım gücü bir markette küçük bir alışverişe bile yetmemektedir.
Geçtiğimiz aylarda 500 TL’nin, birkaç ay sonra da 1.000 TL’nin yetmediği tek ürünleri listelemiştim. Bunu yapmamın nedeni bu iki banknotun da zamanının geçmekte olduğunu anlatmak içindi…
Bugün için 5.000 TL’lik banknota sıra gelmiş olmalıydı. Gerçi bununla da haftalık alışveriş yapmak zordur ama en büyük banknot olarak bir müddet işlevini sürdürebilir. Neden “bir müddet” dediğime gelince; eğer 5.000 TL’lik banknot tedavülde olsaydı, onun alım gücü bile 3 kg kuzu pirzolaya ancak yetebilirdi. Fıstıklı baklavadan en fazla 3 kg alabilirdiniz. Antrikot pastırmadan 2 kg almaya yetmeyecekti. Eğer doğum günü kutlaması için 10 kişilik yaş pasta alacaksanız, 5.000 TL yetmeyeceği için üzerine 2.500 TL daha ilave etmek gerekecekti. Neticede sadece 500 ve 1.000 TL’lik banknotlar basmak çözüm olmaz, yanına 5.000 TL’lik olanı da hemen eklemek gerekir. O da şimdilik…
200 TL tedavüle ilk girdiği 2009 Ocak ayında 125 dolar ediyordu. Bu günkü karşılığı 4,7 dolar. Peki o zamanki 125 doların bu günkü karşılığı nedir?
5.271 TL’dir.
Kurumsal tahmine dayalı bir iki sene sonraki tabloya da bakalım…
Hollanda merkezli yatırım bankası ING Global, Türkiye ekonomisine ilişkin hazırlanan son raporda döviz kurlarına ait yeni tahminlerini güncelledi. Biz doları referans aldığımız için sadece o bölüme bakalım. Dolar kurunun 2026 sonunda 53 TL, 2027 sonunda 60 TL. olacağı öngörülüyor. Yani 5.000 TL’lik banknotun basımı 2 sene gecikirse 83 dolar karşılığı olarak piyasaya çıkacak ve muhtemelen kısa bir süre için ihtiyaca cevap verebilecektir.
TCMB Başkanı’nın bir sözüne daha değinmek isterim. “Kredi kartı kullanımının bireysel kredi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, çünkü harcamaların büyük bir kısmının faize maruz kalmadan ödeme döneminde kapatıldığı”nı belirtiyor. Elbette buna da katılmam mümkün değildir. Kredi kartlarının birçok kullanıcı tarafından her ay asgari tutarı ödeniyor, kalanına da faizin en haşmetlisi uygulanıyor.
Şimdi esas konuya gelelim. Alternatif olarak düşünülen dijital paraya…
- Dijital para üzerindeki çalışmalar yıllardır sürmesine rağmen uygulamanın başlatılması o kadar kolay değildir. Ya da kullanımda olan basılı paranın tamamen devre dışı kalması mümkün değildir. Zira sürekli kıyaslandığımız ABD ve AB’nin şartları ile ülkemiz şartları arasında en küçük bir benzerlik bulunmamaktadır. Dijital para kullanımı için önce her vatandaşın akıllı telefonu ve internet bağlantısı olmalıdır. Ülkemizde milyonlarca kişinin banka hesabı yoktur. Maaşı bankaya yatan dar gelirlinin parası ise bankada sadece 1 gün kalabilmektedir. Bu durumda; olmayan paranın dijitali mi olur?
Bu bakımdan, öncelikle adil bir gelir ve servet dağılımı olması, sonra da enflasyonun diğer ülkelerdeki gibi tek haneye düşmesi ve vatandaşların alım gücünün artırılması gerekir. Bu da çok uzun yıllar alabilir. Zira bazı ülkelerde çalışmalar başlatılmasına rağmen çeşitli nedenlerden dolayı durdurulmuştur.
- Uluslararası Para Fonu (IMF) Başkanı Kristalina Georgieva, 2022 yılındaki bir açıklamasında,” Her ekonominin birbirinden farklı olması nedeniyle merkez bankası dijital para birimleri için ‘evrensel’ bir çerçevenin söz konusu olmadığı”nın altını çizdi. Devamında,” ülkelerin yeni dijital para biçimlerini denerken, geleneksel parasal ve finansal sistemlerinin temel özelliklerini de korumaya çalıştıklarını” söyledi.
Neticede sorun teknik alt yapının kurulum zorluğu değildir. Bunu gerçekleştirecek kadrolar bizde var. Sorun kullanıcının olumsuz şartlarıdır.
Sonuç olarak; evet şu anda nakit para geçmeyen ülke var; İsveç…
O ülkede bile bankasız yaşayan, kredi alamayan veya dijital teknolojilere erişimi olmayan azınlık için durum pek de iç açıcı değil. Özellikle yaşlılar faturalarını ödemekte zorlanıyorlar (Özgür Yıldız).
Bizdeki durumu da biraz açalım…
- İsveç’in kişibaşı gelirinin dörtte birine sahibiz. Üstelik servet dağılımı adaletsizliğinde de Avrupa’da en öndeyiz. İsviçreli Credit Suisse ve UBS tarafından yayımlanan verilere göre, Türkiye’de en zengin yüzde 1’lik kesim ülkedeki servetin yüzde 40’ını alıyor. Yine İsviçre Bankası UBS’nin “Küresel Servet 2025” raporuna göre de, Türkiye 2024 yılında dolar milyoneri sayısındaki yüzde 8,4 oranındaki artışla bu konuda açık ara küresel lider oldu. Oysa dünyada 2024 yılında dolar milyonerleri bir önceki seneye göre sadece yüzde 1,2 arttı. Yani önce bu dengesizliğin giderilmesi gerekiyor.
Fazlaca sözü edilen, “sıradaki banknotlar basılırsa yüksek enflasyonun itirafı olur” görüşü belki doğru olabilir ama yaşananlar daha gerçekçi değil mi ?
Yoksa dijital paranın uluslararası ödemeleri hızlandırma, düşük işlem maliyeti sağlama, kayıt dışı ekonomiyi azaltma, vergi toplama süreçlerini iyileştirme, uluslararası rekabet avantajı sağlama gibi faydaları inkâr edilemez. Sadece şimdilik bizim şartlarımıza uymuyor…
