Son yıllarda ağızlarda en fazla sakız gibi çiğnenen kelime ‘verimlilik’tir.
Peki verimlilik nedir?
Üretim sürecine sokulan çeşitli faktörlerle (girdiler) bu sürecin sonunda elde edilen ürünler (çıktılar) arasındaki ilişkiyi ifade ederek, savurganlıktan uzak, kaynakları en iyi biçimde değerlendirerek üretmek demektir.
Bu konuda söylenen bütün sözlerin özünde ‘üretkenlik’ vardır. Dolayısıyla üretmeden tüketen, savurganlığı azaltmaya kafa yormayan toplulukların bu kelimeyi ağızlarına hiç almamaları gerekir.
Bu konuda söylenmiş bazı güzel sözler:
- “Üretkenliğin artışı refahı artırmanın tek yoludur.” Mario Draghi
- “Zeki olmayan bir çalışan, çalışmayan bir zekiden üstündür.” Leopold Auer
- “Kendi geleceğini planlamayanlar, başkalarının planlarının bir parçası olurlar.” A. Robbins
- “Aksiyon olmadan vizyon sadece bir hayal, vizyon olmadan aksiyon ise sadece bir aktivitedir. Vizyon ve aksiyon dünyayı birlikte değiştirebilir.” Joel Barker
Verimlilik, daha çok özel sektör işletmelerinin ilgi alanındadır. Bu konuda çok yazı yazdım. Verimliliğin çoğunlukla lafta kaldığını söyledim.
İster şirket yönetiminde, isterse kamu yönetiminde üretim kaynaklarının israf edilmeden en akılcı biçimde kullanılması, verimliliği artırmanın ana koşuludur.
Verimlilik sadece bir fabrika, bir üretim tesisi için değil, her işletme için olmazsa olmaz şartlardan biridir.
Üretim sürecinde tek girdi işgücü olmadığına göre bütün girdilerin ayrı ayrı iyi analiz edilip kendi verimliliklerinin ölçümlenmesi gerekir. Yani, hammadde, iş gücü, makine, bina, enerji gibi kaynakların topyekun etkinliği sağlanmalıdır.
Verimlilik, bütün tariflerin dışında bir temel anlayış ve alışkanlık olarak kafalarda yer etmelidir. Bu yazıdaki amacım, bu konuda alacağımız çok yol olduğunu göstermek içindir. Bunu anlatmanın en iyi şekli de örneklerle beslemektir.
Orta Anadolu’da yaygın bir perakendecimizin üst yöneticisi kendisi ile yapılan bir söyleşide, “bu yıl verimlilik üzerine yoğunlaştıklarını” söylemiş. Haliyle merak ettim ve neticesini görmek üzere yılın ilk yarısına ait finansal raporlarını inceledim. Esas faaliyet kârı yüzde 1’in altındadır. Finansman gideri sonrası çıkan dönem zararı yüzde 3’tür. Metrekare başına ciro, olması gerekenin üçte biridir. Bu durum bize kapatılması gereken verimsiz şubelerin varlığını göstermektedir.
Çalışan başına ciro, olması gerekenin yarısı kadardır. Bu durum da bize oturan personel olduğunu ve kadronun azaltılması gerektiğini söylemektedir.
Perakendecilik mesleğinde en önemli avantaj ‘asgari stok-uzun ödeme vadesi’ arasındaki farktan gelir. Örneğin stok süresi ile ödeme vadesi arasındaki fark, başarılı perakendecilerde 35 gün civarındadır. Bahse konu işletmede ise bu fark 10 gün civarındadır. Bu da bize birçok üründe satmadan ödeme yapıldığını göstermektedir. Yani perakendeci net kârı artıramıyorsa, hiç olmazsa valörden kendisini garantiye almalıdır. Her iki neticenin de başa baş noktasına gelmesi en önemli verimsizlik sebebidir.
Şimdi sıra kamu kurumlarının bu kavrama ne kadar yakın durduklarına bakmaya geldi. Zira kamu yönetimi liderliğinde gerçekleşmeyen bu çalışmaların bütün toplumu ilgilendirecek düzeyde gelişmesine imkân yoktur.
Kamuda savurganlık varsa vergiyi ödeyen vatandaşın motivasyonu düşük kalır. Çünkü kullanılan arabalardan, israfa dönük üretken olmayan harcamalardan toplumun etkilenmemesi düşünülemez. Bazı yöneticilerin eksik etik değerleri sonucunda yozlaşma (yolsuzluk, kayırmacılık, çıkar sağlama vb…) sürecine girmesi ve bunun önlenememesi de verimliliğe vurulmuş darbedir.
Aynı şekilde, çalışanların seçiminde; bilgi, uzmanlık, liyakat ve ahlaki özelliklerin ihmale uğraması da benzer verimsizlik sebebidir.
Mevduat faizinin yüzde 25’e dayandığı bir ülkede, aylık yüzde 0,9 faiz oranıyla konut kredisi verilir mi?
Bakanlık açıkladığına göre verilir. Peki verildiği durumda neler yaşanır?
Bankalar zarar ederler. Ama eğer bu büyük faiz farkını hazine karşılar ve bankalara zararlarını öderse, o zaman da bedelini yeni vergilerle halk öder.
İşte bir başka verimsizlik kaynağı da budur!
Avrupa’da en fazla tatil yapan ülkeyiz. Şeker bayramında 3,5 gün, Kurban Bayramında 4,5 gün tatilimiz var. Eğer bu tatiller cumartesi, pazar günlerine rastlamıyorsa 9 güne tamamlanması usul haline gelmiştir. 2018 yılında 116 gün resmî tatil yapıyoruz. Yani yılın üçte birlik dilimi. Yıllık izinleri ve mesai saatlerindeki kişisel akıllı telefon ve bilgisayar kullanımına kayan zamanı da dikkate alırsak yılın yarısı tatildeyiz.
Bilgisayarların ve mobil cihazların hayatımıza girmesiyle sadece işlerimizi geliştirmedik. Sürat kazandıran teknolojik destek keşke bu özelliğiyle sınırlı kalsaydı. Aynı zamanda bu cihazların özel kullanım durumunda dikkati dağıttığını ve verimsizlik yarattığını da uzmanlar söylüyor. Eh, yeryüzünde bu aletlerin en sınırsız şekilde bizim coğrafyada kullanıldığı da bir başka gerçektir.
Yanlış yapılan fizibilite çalışmaları da önemli verimsizlik kaynağıdır. Örneğin ‘yap-işlet-devret’ modeliyle yapılan Osmangazi Köprüsü’nden günlük 40 bin araç geçeceği öngörülmüşken, yarısı kadar geçişin olmadığı görülmüştür. Bu köprüden geçsin veya geçmesin her vatandaşın cebinden çıkan vergilerle, ‘taahhüt edilen- fiilen gerçekleşen’ rakam arasındaki farkın tazmin edilmesi söz konusudur.
Avrasya Tüneli’ni yapan gruba verilen garantiye göre yılda 25,6 milyon araç geçeceği tahmin edilmişti. 2017 yılında 15,6 milyon araç geçmiş. Eksik kalan 10 milyon aracın bedelini işletmeciye kim ödeyecek?
Elbette halkımız!
Örnekleri çoğaltmak mümkündür. Yap- işlet-devret projeleriyle yapılan onlarca alt yapı tesisi için benzer durum gerçekleşmektedir. Köprüleri, otoyolları, havaalanlarını, spor tesislerini ülkemize kazandıranları takdirle anacağız. Ancak verimlilik söz konusu olunca da gidilen yolu yanlış bulduğumuzu anlatacağız.
Tahminlerde oluşan bu kadar büyük yanılgıların sonucu, görüldüğü gibi önemli tutarda para kaybıdır. Oysa üretimde verimlilik eşittir paradır, o da eşittir daha fazla ‘kazanç’ sağlamaktır.
Kısaca ‘verimlilik’ konuşurken kulağa hoş gelen, sıra uygulamaya gelince ise hayli zor yürüyen bir kavramdır.
Umarım kavram kargaşasını gidermek yolunda amaç hasıl olmuştur.
Son bir hatırlatma yapmadan bitirmek istemem.
Elbette teknolojik çözümler verimliliği artırabilir. Ancak niyet olmadan ve yeni anlayış sahaya yansımadan teknolojik gelişmelere ayrılacak bütçeye de yazık olur.
