Yıllardır yaşadığımız ekonomik sorunları getirip savaş şartlarına bağlamak, en azından kolaycılıktır ve gerçek resmi görmeyi engeller. Geçtiğimiz haftalarda savaştan bir gün önceki ekonomik tabloyu ortaya koymuştum. Nedeni; küresel risk oluşturacak bir süreç yaşanmadan önce bile ekonomik verilerin çok parlak olmadığını kayda almak içindi. Tahmin ettiğim gibi de oldu ve “Savaş devam ederse ciddi bir enflasyon riski söz konusu” şeklinde görüşler gelmeye başladı.
Oysa, ekonomideki ve siyasetteki kırılganlıklarımız, daha ince hesap (dünyadan ayrıştığımız için) yapmamızı gerektiriyor.
Çünkü;
- Örneğin, savaştan sonra ABD’de motorinin galon fiyatı 1 ay önceye göre yüzde 40 artışla 5 doların üzerine çıktı. Sonrasında Fed Başkanı Powel, “Kısa vadede yükselen enerji fiyatları genel enflasyonu yukarı çekecektir” dedikten hemen sonra da Fed, enflasyon tahminini bu yıl sonu için yüzde 2,4’ten yüzde 2,7’ye, 2027 için de yüzde 2,1’den yüzde 2,2’ye çıkardı.
Bizde ise henüz savaş yokken, aylık bazda ocak enflasyonu yüzde 4,84, şubat enflasyonu yüzde 2,96 çıkmıştı. Ancak esas dikkat çekmek istediğim konu; bizim ortalama aylık enflasyonun, ABD yıllık enflasyonunun 2 katı olması değildir. Kıyaslamanın petrol üreticisi ile petrol ithalatçısı ülke arasında yapılıyor olması da değildir. Akaryakıt fiyatındaki yüzde 40 artışın ve hatta biraz daha fazlasının enflasyonu ne ölçüde etkileyebileceğidir.
Yani hesap şeklindeki anlayış farkıdır!
- Elbette Hürmüz Boğazı’nın uzun süre kapalı kalmasının, mevcut risklerimizi artırması muhtemeldir. Zira Türkiye net enerji ithalatçısı bir ülkedir. Petrole gelecek sert yükselişler öncelikle gıda ürünlerinin fiyatlarını artırabilir. Ancak zaten dünyada gıda fiyatları düşerken bizde artmıyor muydu?
Üstelik yeni bahanelerin fiyatlama davranışını daha da bozması ve enflasyonla mücadeleyi sekteye uğratması güçlü ihtimaldi. Nitekim savaş halinin üzerinden 22 gün geçmesine rağmen savaş fırsatçıları ortaya çıkmış bulunuyor. Medya, fiyatları ikiye katlanan meyve sebze haberleriyle dolu. Bunu savaşın ilk günlerinde görmüş ve akaryakıt zammının nasıl fırsata çevrilebileceğini yazmıştım. Pompaya gelecek 10 TL artışın, yakıt maliyetine etkisinin sadece 11 kuruş olacağını açıklamıştım. Hadi 10 TL’nin birkaç katı daha zam gelsin, ürüne ilave maliyeti 50 kuruşu geçemezdi…
Ancak görüyor ve duyuyoruz ki, üretim bölgelerindeki hallerde fiyatlar almış başını gitmiş. Meyve sebze dağıtım kanalları bizim ülkemizde aşırı kalabalıktır. Ancak zincirin hangi halkasında fiyat şişmesinin daha yoğun olduğunu bulmak o kadar da zor değildir. Kısaca savaşı bahane olarak kullanan ve bunu fırsata çevirmek isteyenlerle mücadelenin önemi artmıştır. Zira ortada 40 liralık ürünün fiyatını 80 lira yapacak ve bunu haklı gösterecek bir gerekçe yoktur…
- Üstelik savaş olmasaydı da; dünyada 195 ülke arasında, enflasyonu en yüksek yaşayan 10 ülke içindeydik. TÜFE oranımız 2026 Şubat ayında yüzde 31,53 çıkmıştı. Uzun zamandır savaş halinde bulunan ülkelerden Rusya yüzde 5,9, Ukrayna yüzde 7,6, İsrail yüzde 2 yıllık enflasyon oranlarıyla dikkat çekiyordu. 2026 Şubat ayına ait olan bu verilerin yanına; Mart, Nisan ve Mayıs enflasyon oranlarını da koyup yapacağımız kıyaslama daha da isabetli olacaktır.
- Çok arzu edildiği halde bir türlü kalıcı hale getirilemeyen dezenflasyon süreci nedeniyle faiz indirimlerine zaten ara verilecekti. Savaşın yaratacağı fark faizin artırılması yönünde olabilir.
- Dünyada 17. büyük ekonomiye sahip olmamıza rağmen, yılbaşı itibariyle kişibaşı gelirde 65. sırada yer alıyoruz. Kaldı ki bu ortalama değer bile, gelir ve servet dağılımındaki eşitsizlik nedeniyle nüfusun yüzde 70’i için bir anlam ifade etmiyor. Zira dolaylı vergi payı zaten küresel standartların üzerindeyken, aynı verginin görünmez olanı da enflasyon vergisidir. Sabit gelirliyi ekonomik olarak hırpalayan bu durum, faizleri yükselttiği için de üst gelir grubunun servetini artırıyor. Bu bir kısır döngüdür ve yeni de oluşuyor değildir.
- 2026 Ocak ayı geniş tanımlı işsizlik (kullanılamayan iş gücü) oranı yüzde 29,9 çıktığına göre daha da olumsuz durum ne olabilir?
- Savaşın olası etkisinden daha fazlasının, siyasi ısınmadan kaynaklandığı da bir ülke gerçeğidir. Bütün tarafların önceliği buraya vermesi isabetli olur.
- İstanbul Sanayi Odası Türkiye Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI), imalat ve hizmet sektörlerindeki ekonomik faaliyetlerin sağlığını ölçen, her ayın başında yayınlanan öncü bir ekonomik göstergedir. 50’nin altındaki her değer üretimde yavaşlamaya, ekonomik dar boğaza işaret eder. Endeks son 23 aydır eşik değer olan 50’nin altındadır. Burada da savaş etkisi olmadığı açıktır.
Sonuç olarak; ekonomideki kronik sorunların nedeni olarak savaşı gösteremeyiz. Olsa olsa mevcut sorunların üzerine ilave gelenleri konuşabiliriz.
Ne yazık ki, körfez ülkeleri tedarik kanalları kapalı olduğu için arz sorunu yaşayabilecekler. Dünyanın geri kalanı için ise tablo şimdilik hesap edilebilir bir maliyet düzeyi içeriyor. Elbette önümüzdeki günlerin ne getireceği şimdiden belli değildir. Dolayısıyla güncel şartlara bakmak yerine, geleceğe dair sanal tablo üzerinden piyasa oluşturmaya çalışmak, ülkemize ve milletimize karşı yapılacak en büyük haksızlıktır.
